به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «نسیم محلات»، فاطمه محمودی، دکتری روانشناسی تربیتی و فعال حوزه آموزشوپرورش و کودک و نوجوان در یادداشتی نوشت:خلاقیت در دوران کودکی، صرفاً به توانایی نقاشیکردن، ساختن کاردستی یا ارائه ایدههای متفاوت محدود نمیشود؛ بلکه یکی از ظرفیتهای مهم انسان برای اندیشیدن، حل مسئله، سازگاری با شرایط تازه و یافتن راهحلهای نو است. در جهانی که کودکان با تغییرات سریع اجتماعی، آموزشی و فناورانه روبهرو هستند، پرورش این توانایی میتواند بخشی مهم از اهداف خانواده و نظام تعلیموتربیت باشد. بااینحال، خلاقیت نه ویژگی انحصاری گروهی از کودکان با استعدادهای استثنایی است و نه مهارتی که صرفاً با شرکت در کلاسهای هنری شکل بگیرد. محیط رشد، فرصت تجربه، کیفیت تعامل بزرگسالان با کودک و شیوه مواجهه با اشتباه، همگی میتوانند در زمینهسازی برای بروز و پرورش آن نقش داشته باشند.
خلاقیت چیست و چرا در تربیت کودک اهمیت دارد؟
در ادبیات روانشناسی، خلاقیت معمولاً با تولید ایدهها یا راهحلهایی شناخته میشود که هم تازگی داشته باشند و هم با مسئله یا موقعیت موردنظر تناسب داشته باشند. بنابراین، هر پاسخ متفاوتی الزاماً خلاقانه یا کارآمد نیست؛ همانطور که خلاقیت نیز به معنای مخالفت همیشگی با قواعد یا انجام رفتارهای غیرمعمول نیست.
مارک رانکو و گرت یگر در مقالهای درباره تعریف معیار خلاقیت، بر دو مؤلفه اصلی تازگی و اثربخشی یا تناسب تأکید کردهاند. این دیدگاه نشان میدهد که پرورش خلاقیت در کودکان باید فراتر از تشویق به متفاوتبودن باشد و فرصتهایی برای آزمودن ایدهها، ارزیابی نتایج و اصلاح راهحلها نیز فراهم کند.
از منظر روانشناسی تربیتی، اهمیت خلاقیت در این است که کودک را به مشارکت فعال در فرایند یادگیری سوق میدهد. کودکی که امکان طرح پرسش، بررسی چند راهحل و آزمودن فرضیههای ساده را دارد، میتواند بهتدریج در مواجهه با مسائل، بهجای اتکا به پاسخهای ازپیشآماده، به جستوجو و استدلال روی آورد.
البته نباید خلاقیت را تنها معیار رشد مطلوب کودک دانست. رشد شناختی، عاطفی، اجتماعی و جسمانی ابعاد متعددی دارد و خلاقیت در کنار دیگر تواناییها معنا پیدا میکند.
بازی؛ بستری برای تجربه، تخیل و حل مسئله
بازی از فعالیتهای مهم دوران کودکی است و در صورت فراهمبودن شرایط مناسب، میتواند فرصتهایی برای تمرین تخیل، تصمیمگیری، تعامل اجتماعی و حل مسئله ایجاد کند. هنگامی که کودک با چند قطعه ساده سازهای میسازد، برای عروسکهای خود داستانی طراحی میکند یا در یک بازی گروهی نقش تازهای بر عهده میگیرد، در حال تجربهکردن امکانهای مختلف و سازماندهی ایدههای خود است.
در بازیهای وانمودی، کودک ممکن است یک جعبه را به خانه، یک تکه پارچه را به لباس شخصیت داستان یا چند وسیله ساده را به ابزارهای یک ماجراجویی خیالی تبدیل کند. اهمیت چنین فعالیتهایی تنها در محصول نهایی نیست؛ فرایند تصمیمگیری، تغییر نقشه، حل تعارض با همبازیها و ادامهدادن فعالیت پس از مواجهه با دشواری نیز ارزش تربیتی دارد.
بااینحال، نباید هر نوع بازی را بهطور خودکار موجب افزایش خلاقیت دانست. کیفیت تجربه، میزان اختیار کودک، تناسب فعالیت با سن و علایق او و فرصت تعامل با دیگران اهمیت دارند. بازی زمانی میتواند بستری غنی برای یادگیری باشد که کودک صرفاً مجری دستورهای بزرگسالان نباشد و مجال تصمیمگیری و ابتکار داشته باشد.
خانوادهها برای فراهمکردن چنین فرصتهایی لزوماً به اسباببازیهای گرانقیمت نیاز ندارند. کاغذ، مدادرنگی، خمیر بازی، قطعات ساختنی و مواد ساده و بیخطر متناسب با سن کودک میتوانند زمینه فعالیتهای متنوعی را فراهم کنند. در بسیاری از مواقع، سادگی وسایل به کودک اجازه میدهد کاربردهای گوناگونی برای آنها تصور کند.
نقش خانواده؛ حمایت از کنجکاوی بهجای ارائه پاسخهای آماده
خانواده نخستین محیطی است که کودک در آن پرسیدن، مشاهدهکردن، تجربهکردن و گفتوگو را میآموزد. نحوه پاسخگویی والدین به پرسشهای کودک میتواند بر تمایل او به ادامه کاوش اثر بگذارد.
هنگامی که کودک درباره پدیدهای پرسش میکند، والدین میتوانند بهجای پاسخدادن فوری، ابتدا از او بخواهند برداشت خود را بیان کند. پرسشهایی مانند «فکر میکنی چرا این اتفاق افتاد؟»، «چه راه دیگری وجود دارد؟» یا «چطور میتوانیم این موضوع را امتحان کنیم؟» ممکن است کودک را به مشاهده دقیقتر و بررسی راهحلهای مختلف تشویق کنند.
این شیوه به معنای محرومکردن کودک از پاسخ درست نیست؛ بلکه هدف آن است که در کنار دریافت اطلاعات، فرصت فکرکردن و مشارکت در فرایند یادگیری را نیز داشته باشد.
برای مثال، اگر کودک هنگام ساختن یک سازه با مشکل روبهرو شود، بزرگسال میتواند بهجای انجام فوری کار برای او، پیشنهاد کند راههای مختلف را امتحان کند. در صورت نیاز نیز باید راهنمایی متناسب با سن و توانایی کودک ارائه شود. حمایت مؤثر نه به معنای رهاکردن کودک در برابر دشواریهاست و نه به معنای حلکردن تمام مسائل به جای او.
همچنین بهتر است والدین علایق و تفاوتهای فردی کودکان را به رسمیت بشناسند. ممکن است یک کودک به ساختن وسایل علاقهمند باشد، دیگری از داستانپردازی لذت ببرد و کودک دیگری در بازیهای گروهی ایدههای تازه ارائه کند. خلاقیت شکل واحدی ندارد و نباید تنها بر اساس تواناییهای هنری سنجیده شود.
اشتباهکردن؛ بخشی از فرایند یادگیری
یکی از موانع احتمالی تجربهکردن، ترس از اشتباه و سرزنششدن است. اگر کودک تصور کند تنها نتیجه بینقص پذیرفتنی است، ممکن است از فعالیتهایی که پایان مشخص یا پاسخ تضمینشدهای ندارند فاصله بگیرد.
در محیط تربیتی حمایتگر، اشتباه بهجای آنکه نشانه ناتوانی تلقی شود، فرصتی برای بررسی و اصلاح در نظر گرفته میشود. این رویکرد به معنای نادیدهگرفتن خطا یا کنارگذاشتن معیارهای درست نیست؛ بلکه به کودک میآموزد میان اشتباهکردن و ناتوانبودن تفاوت وجود دارد.
برای نمونه، هنگامی که کودک در انجام یک کاردستی نتیجه دلخواه خود را به دست نمیآورد، والدین میتوانند درباره آنچه رخ داده و امکان تغییر روش با او گفتوگو کنند. توجه به تلاش، انتخابها و فرایند حل مسئله، در کنار بازخورد دقیق و متناسب، از تمرکز صرف بر نتیجه ارزشمندتر است.
همچنین تشویق باید واقعی و مشخص باشد. بهجای اینکه بزرگسال همیشه بهطور کلی بگوید «تو نابغهای»، میتواند به نکتهای ملموس اشاره کند: «برای اینکه سازهات محکمتر شود، دو روش مختلف را امتحان کردی.» چنین بازخوردی توجه کودک را به رفتارهای قابل یادگیری و تکرار معطوف میکند.
مدرسه و معلم؛ از انتقال اطلاعات تا ایجاد فرصت اندیشیدن
پرورش خلاقیت تنها مسئولیت خانواده نیست. مدرسه نیز میتواند با طراحی فعالیتهای مناسب، فرصتهایی برای پرسشگری، همکاری و حل مسئله فراهم کند.
در کلاس درس، اگر موفقیت دانشآموز صرفاً با بازتولید پاسخهای ازپیشتعیینشده سنجیده شود، ممکن است فرصت کمتری برای ارائه دیدگاههای متفاوت باقی بماند. در مقابل، فعالیتهایی که دانشآموز را به توضیح استدلال
دیدگاهتان را بنویسید