کودتای ۲۸ مرداد؛ روایت دخالت آمریکا و انگلیس در شکست نهضت ملی شدن صنعت نفت

سید حبیب‌الله تدینی کارشناس سیاسی در گفتگو با خبرنگار «نسیم محلات» در تشریح ابعاد تاریخی نهضت ملی شدن صنعت نفت و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، با اشاره به پیشینه این نهضت اظهار کرد: یکی از فرازهای مهم تاریخ معاصر ایران، نهضت ملی شدن صنعت نفت است که بحث آن از سال ۱۳۲۵ در مجلس شورای ملی مطرح شد و در ادامه به یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی کشور تبدیل شد.

وی افزود: انگلیس پس از چند سال مقابله با اندیشه ملی شدن صنعت نفت، در تیرماه ۱۳۲۸ تلاش کرد با تحمیل قرارداد گس ـ گلشاییان، موقعیت خود را در صنعت نفت ایران تثبیت کند، اما شکل‌گیری نهضت ملی شدن نفت به رهبری چهره‌هایی همچون آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق موجب شد این قرارداد با مخالفت جدی مواجه شود و زمینه برای ملی شدن صنعت نفت فراهم شود.

تدینی با اشاره به نقش رزم‌آرا در تحولات آن دوره گفت: در سال ۱۳۲۹، رزم‌آرا که با ملی شدن صنعت نفت مخالفت می‌کرد، به نخست‌وزیری رسید؛ اما ترور وی توسط یکی از اعضای فدائیان اسلام، فضای سیاسی کشور را دگرگون کرد و مسیر برای تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت هموارتر شد.

وی ادامه داد: در سال ۱۳۳۱ نیز هنگامی که محمدرضا پهلوی تلاش کرد فرد دیگری را جایگزین دکتر مصدق کند، مخالفت جدی آیت‌الله کاشانی و جریان‌های مردمی با این اقدام شکل گرفت. این روند سرانجام به قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ انجامید و با حمایت گسترده مردم، دکتر مصدق بار دیگر به نخست‌وزیری بازگشت.

این کارشناس سیاسی با بیان اینکه تحولات سیاسی آمریکا در آن مقطع نیز بر روند حوادث ایران تأثیرگذار بود، تصریح کرد: با روی کار آمدن آیزنهاور در آمریکا، زمینه برای اجرای طرح کودتا علیه دولت مصدق فراهم شد و کرمیت روزولت، از مأموران سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، برای اجرای این طرح وارد ایران شد.

وی گفت: کرمیت روزولت با استفاده از منابع مالی و شبکه‌ای از عوامل داخلی، تلاش کرد فضای سیاسی و اجتماعی کشور را متشنج کند. در همین دوران، اختلاف میان آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق نیز شدت گرفته بود و مجموعه این عوامل، شرایط را برای اجرای کودتا فراهم کرد.

وی با اشاره به فشارهای اقتصادی واردشده بر دولت مصدق افزود: یکی دیگر از مشکلات مهم دولت در آن دوره، تحریم نفتی و جلوگیری از فروش نفت ایران بود. پس از ملی شدن صنعت نفت، انگلیس تلاش کرد صادرات نفت ایران را متوقف کند و این مسئله دولت را با مشکلات اقتصادی جدی مواجه ساخت.

تدینی ادامه داد: در چنین شرایطی، فعالیت‌های سازمان‌یافته عوامل کودتا، توزیع پول میان برخی عناصر آشوبگر و ایجاد ناآرامی در جامعه، در نهایت زمینه را برای وقوع کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ فراهم کرد؛ کودتایی که به سرنگونی دولت مصدق انجامید.

وی در ادامه با اشاره به دو چهره اصلی نهضت ملی شدن صنعت نفت اظهار کرد: در نهضت ملی شدن صنعت نفت، با دو شخصیت مهم و متفاوت مواجه هستیم که در مقطعی با یکدیگر متحد شدند؛ یکی آیت‌الله کاشانی که از چهره‌های برجسته روحانیت و از مجتهدان شناخته‌شده آن دوران بود و دیگری دکتر محمد مصدق که در عرصه سیاسی کشور فعالیت داشت.

وی خاطرنشان کرد: برای فهم دقیق کودتای ۲۸ مرداد، باید مجموعه عوامل داخلی و خارجی را در کنار یکدیگر بررسی کرد؛ چراکه این حادثه نتیجه یک عامل منفرد نبود، بلکه حاصل تلاقی فشارهای خارجی، مشکلات اقتصادی، اختلافات داخلی و عملیات سازمان‌یافته برای تغییر مسیر سیاسی ایران بود.